यमपञ्चकको अन्तिम दिन आज ‘भाइटीका’ : यस्तो छ यमराज र यमुनाको पौराणिक कथा, पूजा विधि र उत्तम साइत

काठमाडौँ । यमपञ्चक अर्थात् तिहारको पाँचौँ तथा अन्तिम दिन आज कात्तिक शुक्ल द्वितीयाका अवसरमा दिदीबहिनीले आफ्ना दाजुभाइलाई श्रद्धा, निष्ठा र आत्मीयताका साथ सप्तरङ्गी टीका लगाएर ‘भाइटीका’ पर्व मनाइँदैछ। दिदीबहिनीले दाजुभाइको दीर्घायु, आरोग्य एवं ऐश्वर्य वृद्धिको कामना गर्दै र दाजुभाइले दिदीबहिनीको रक्षाको संकल्पसहित यो पर्व मनाउने परम्परा प्राचीन कालदेखि रहिआएको छ।

भाइटीकाको पौराणिक कथा र यमपञ्चक

पौराणिक मान्यताअनुसार सत्ययुगमा मृत्युका राजा यमराज आफ्नी बहिनी यमुनालाई भेट्न लामो समयसम्म जान पाएका थिएनन्। बहिनी यमुनाले निमन्त्रणा पठाएपछि यमराज कात्तिक शुक्ल प्रतिपदादेखि पूर्णिमासम्मको अवधिमा बहिनीको घर पुगेका थिए।

यमपञ्चकभर बहिनी यमुनाको आतिथ्य स्वीकार गरी बसेका यमराजलाई कात्तिक शुक्ल द्वितीया (भाइटीका) का दिन यमुनाले विशेष पूजाआजा गरी मिष्ठान्न भोजन गराइन्। दाजुको दीर्घायुको कामना गर्दै सप्तरङ्गी टीका र नओइलाउने मखमलीको माला लगाइदिएपछि प्रसन्न भएका यमराजले बहिनीलाई वरदान माग्न भनेका थिए।

यमुनाले ‘हरेक वर्ष यसै दिन दाजुभाइलाई दिदीबहिनीले पूजा गरी टीका लगाइदिँदा दाजुभाइको आयु बढोस्, यमदूतको भय नहोस् र दिदीबहिनी-दाजुभाइको स्नेह सधैँ अटल रहोस्’ भन्ने वरदान मागिन्। सोही घटनाको स्मरणमा हरेक वर्ष भाइटीका मनाउने वैदिक परम्परा सुरु भएको शास्त्रीय ग्रन्थहरूमा उल्लेख छ।

पूजा विधि र कालको बाटो छेक्ने परम्परा

भाइटीकाको दिन बिहानै स्नान गरी शुद्ध भई अष्टचिरञ्जीवीहरूको आराधना गरिन्छ। अष्टचिरञ्जीवीमा अश्वत्थामा, बलि, व्यास, हनुमान, विभीषण, कृपाचार्य, परशुराम र मार्कण्डेय पर्दछन्।

पूजाको प्रारम्भमा दियो, कलश र गणेशको पूजा गरिन्छ। त्यसपछि दाजुभाइलाई अगाडि राखेर तोरीको तेल र पानीले वरिपरि सात घेरा हाल्दै कालको बाटो छेक्ने विधि गरिन्छ। ढोकामा ओखर राखेर शिला वा लोहोरोले फुटाउने चलन छ, जसले दाजुभाइमाथि आइपर्ने विघ्नबाधा र संकटको निवारण हुने विश्वास गरिन्छ।

त्यसपछि शिरमा तेल लगाइदिएर निधारमा रातो, पहेँलो, निलो, हरियो, सेतो, बैजनीलगायतका सात रङ्गको सप्तरङ्गी टीका लगाइन्छ। गलामा कहिल्यै नओइलाउने मखमली, सधैँ ताजा रहने सयपत्री र अमरत्वको प्रतीक दूबोको माला पहिर्याइन्छ। साथै शिरमा राष्ट्रिय गौरव र दीर्घायुको प्रतीक नेपाली ढाका टोपी लगाइदिने प्रचलन छ।

दिदीबहिनी-दाजुभाइ नहुनेहरूका लागि बालगोपालेश्वर

दिदीबहिनी वा दाजुभाइ नहुनेहरूका लागि काठमाडौँको ऐतिहासिक रानीपोखरीस्थित बालगोपालेश्वर मन्दिर वर्षमा एकपटक आजकै दिन मात्र सर्वसाधारणका लागि खुला गरिन्छ। त्यहाँ दिदीबहिनी नहुने दाजुभाइ र दाजुभाइ नहुने दिदीबहिनी भेला भएर एक-आपसमा भ्रातृत्वको सम्बन्ध गाँस्दै टीका लगाउने गर्दछन्। यसले समाजमा पवित्र आत्मिक सम्बन्धको विकास गराउँछ।

यस वर्षको उत्तम साइत बिहान ११:०७ बजे

नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिका अनुसार यस वर्षको भाइटीकाको सर्वोत्तम साइत बिहान ११ बजेर ७ मिनेटमा रहेको छ। समितिले टीका ग्रहण गर्दा लगाइमाग्ने दाजुभाइ पश्चिम फर्कने र लगाइदिने दिदीबहिनी पूर्व फर्केर बस्नुपर्ने शास्त्रीय विधि उल्लेख गरेको छ। यद्यपि भाइटीका दिनभर जुनसुकै समयमा पनि लगाउन सकिने समितिले जनाएको छ।

यो समाचार सेयर गर्नुहोस्:

नोट :हजुरको पनि गाउँ, टोल, छर-छिमेक वा समाजमा कुनै सुचना, संदेश, या नयाँ जानकारी छन् भने, तत्काल हामीलाई सम्पर्क गर्नुहोस, हामि त्यसलाई समाचार बनाउने छौं । साथै suryapatra.com बाट प्रकाशित समाचारमा कुनै सुझाव,सल्लाह र प्रतिक्रिया भए वा बिज्ञापन दिनु परेमा हामीलाई सम्पर्क गर्नुहोस जसको लागि हाम्रो इमेल :-suryapatra.org@gmail.com तपाईं हामी सँग फेसबुक र ट्विटरमा पनि जोडिन सक्नुहुन्छ ।

थप समाचार

ताजा