काठमाडौँ । यमपञ्चक अर्थात् तिहारको तेस्रो दिन आज वैदिक सनातन परम्पराअनुसार घर–घरमा गाईको विशेष पूजाआराधना गरी ‘गाई तिहार’ मनाइँदैछ। पौराणिक कालदेखि नै गाईलाई पवित्र मानी ‘गौमाता’का रूपमा सम्मान र भक्तिभावपूर्वक पुज्ने परम्परा नेपाली समाजमा रहिआएको छ।
आज बिहानै गाईलाई सफा पानीले नुहाइदिएर निधारमा रातो अबिर, केशरी र अक्षताको टीका लगाइन्छ। गलामा ताजा सयपत्री र मखमली फूलको सुगन्धित माला पहिर्याएर सिङमा तोरीको तेल लगाइदिने धार्मिक विधि छ। पूजापछि गाईलाई हरियो घाँस, चोकर, सेलरोटी, फलफूल तथा मीठा परिकारहरू खान दिएर श्रद्धा प्रकट गरिन्छ।
लक्ष्मीको प्रतीक र मातृ स्वरूप गाई
सनातन धर्ममा गाईलाई धनधान्य एवं ऐश्वर्यकी देवी माता लक्ष्मीको साक्षात् प्रतीक मानिन्छ। ऋग्वेद तथा अथर्ववेदमा गाईलाई आरोग्य, सुख, शान्ति र समृद्धिकी जननीका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। गाईको शरीरमा सम्पूर्ण ३३ कोटी देवीदेवताहरूको बास हुने जनविश्वास छ।
गाईले दिने दूध आमाको दूधजत्तिकै पौष्टिक र आरोग्यवर्धक मानिने भएकाले पनि गाईलाई मातृ स्वरूप दिइएको हो। धार्मिक अनुष्ठान, यज्ञ तथा पूजाआजामा गाईको दूध, दही, घिउ, गोबर र गोमूत्रबाट बनेको पञ्चगव्य अनिवार्य मानिन्छ। साथै, साउन शुक्ल पूर्णिमा (जनैपूर्णिमा) का दिन दाहिने हातको नाडीमा बाँधिएको रक्षाबन्धन (डोरो) आज गाईको पुच्छरमा बाँधिदिएमा मृत्युपछि वैतरणी नदी सजिलै पार गर्न सकिने जनविश्वास रहिआएको छ।
गोपाल संस्कृति र सहअस्तित्वको सन्देश
भगवान् श्रीकृष्णको जीवनसँग गाई र गोपाल संस्कृति अभिन्न रूपमा जोडिएको छ। गाई तिहारले मानिस र पशुपन्छीबीचको भावनात्मक सम्बन्ध, दया, करुणा र पर्यावरण संरक्षणको गहिरो सन्देश प्रवाह गर्दछ। आजको दिन घर–आँगनलाई गाईको गोबरले लिपेर शुद्ध बनाई साँझ धनधान्यकी देवी महालक्ष्मीको दीपमालिका गरी भव्य पूजाआराधना गर्ने चलन छ।
