काठमाडौँ । यमपञ्चक अर्थात् तिहारअन्तर्गत आज मानव सभ्यताको सबैभन्दा निष्ठावान्, बफादार र रक्षक साथी मानिने कुकुरको पूजाआराधना गरी ‘कुकुर तिहार’ मनाइँदैछ। कात्तिक कृष्ण चतुर्दशीका दिन बिहानै घरपालुवा तथा गल्ली–टोलमा रहेका कुकुरहरूलाई रातो टीका र सयपत्री फूलको माला लगाएर मनपर्ने मीठा–मीठा परिकार खान दिने परम्परा छ।
सनातन वैदिक मान्यताअनुसार कुकुरलाई यमराजको दूत (यमदूत) का रूपमा लिइन्छ। महाभारतमा स्वर्गारोहणका क्रममा पाण्डवहरूका साथमा अन्तिम क्षणसम्म युधिष्ठिरसँगै रहने एक मात्र निष्ठावान् जीव कुकुर नै थियो। त्यसैगरी वैदिक शास्त्रहरूमा कुकुरलाई भगवान् भैरवको वाहनका रूपमा समेत पुज्ने गरिन्छ।
फूलको माला, रातो टीका र मीठो परिकार
कुकुर तिहारको अवसरमा बिहानै श्रद्धालुहरूले कुकुरलाई सफासुग्घर बनाई निधारमा अक्षता र रातो अबिरको टीका लगाइदिन्छन्। गलामा ताजा सयपत्री र मखमली फूलका माला पहिर्याएर श्रद्धा प्रकट गरिन्छ। पूजापछि कुकुरलाई दूध, भात, सेलरोटी, मासु तथा अन्य स्वादिष्ट खानेकुरा अर्पण गरिन्छ। घरमा पालेका मात्र नभई सडकका बेसहारा कुकुरहरूलाई समेत टोल–टोलमा टीका र खानेकुरा दिएर सम्मान प्रकट गर्ने मौलिक संस्कृति नेपालमा रहिआएको छ।
अपराध अनुसन्धान र सुरक्षामा कुकुरको योगदान
कुकुर केवल घरको पहरेदार मात्र नभई आधुनिक युगमा शान्ति सुरक्षा, लागूऔषध नियन्त्रण, विस्फोटक पदार्थ पहिचान र विपद्का बेला खोजी तथा उद्धारमा समेत मानिसको अपरिहार्य साथी बनेको छ। आजको दिन नेपाल प्रहरीको केनाइन महाशाखा, नेपाली सेना र सशस्त्र प्रहरी बलले समेत शान्ति सुरक्षा तथा अनुसन्धानमा विशिष्ट योगदान पुर्याउने तालिमप्राप्त कुकुरहरूलाई विशेष समारोह आयोजना गरी सलामी, माला र उपहारसहित सम्मान व्यक्त गर्दछन्।
आजै नरक चतुर्दशी स्नान पनि
आजै बिहान सबेरै नदी, तलाउ वा घरमै तिलको तेल घसेर स्नान गरी यमराजको नाममा बत्ती बाल्ने ‘नरक चतुर्दशी’ पनि मनाइँदैछ। यसरी स्नान गर्नाले वर्षभरिका पाप र नकारात्मक ऊर्जा पखालिएर आरोग्य तथा दीर्घायु प्राप्त हुने धार्मिक विश्वास छ। पशु र मानवबीचको आत्मीय सम्बन्धको प्रतीकका रूपमा मनाइने कुकुर तिहारले समस्त प्राणी जगत्प्रति दया र प्रेमको सन्देश प्रवाह गर्दछ।
